İran’da ekonomik kriz, sosyal huzursuzluk ve siyasi gerilim birleşerek ülkeyi adeta bir yangın yerine çevirdi. 28 Aralık’ta başlayan ve kısa sürede ülke geneline yayılan protestolar, 31 eyaletin 27’sine ulaştı. Amerikan merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Ajansı’nın verilerine göre şu ana kadar 36 kişi hayatını kaybetti, 1200’den fazla kişi yaralandı. Fars Haber Ajansı ise protestolar sırasında 250 polis ve 45 Devrim Muhafızı üyesinin yaralandığını duyurdu.
Bu gelişmelerin gölgesinde, 1979’da sürgün edilen son İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu Rıza Pehlevi, önemli açıklamalarda bulundu. Pehlevi, rejimin meşruiyetini kaybettiğini ve çöküş sürecine girdiğini belirterek, İran halkına “Şimdi ayağa kalkma zamanı” çağrısında bulundu. Sürgünde yaşamasına rağmen ülkesinde süren protestoları yakından takip eden Pehlevi, demokratik bir geçiş süreci için hazır olduklarını ifade etti.
EKONOMİK KRİZ VE HALK TEPKİSİ
İran’da protestoların temelinde ekonomik sorunlar yer alıyor. Hükümet, halkın tepkisini hafifletmek amacıyla aylık 7 dolarlık destek paketi açıkladı. Hükümet sözcüsü Fatameh Mohajerani, bu destekle hane halkının alım gücünü korumayı ve enflasyonu düşürmeyi hedeflediklerini belirtti. Ancak uzmanlar, asgari geçim için gerekli olan 200 dolarlık miktarın yanında 7 doların etkisiz kalacağını ve protestoları durduramayacağını söylüyor.
Ayrıca İran Merkez Bankası’nın ithalatçılara ve üreticilere sağlanan sübvansiyonlu döviz oranını düşürmesi, ürün fiyatlarının hızla artmasına neden oldu. Ekonomik baskının yükselmesi, sokak protestolarının daha da büyümesine yol açabilir.
PEHLEVİ’NİN ÇIKIŞI
ABD’de sürgünde yaşayan Rıza Pehlevi, uluslararası medya üzerinden yaptığı açıklamalarla dikkat çekti. Washington Post’a yazdığı makalede, Tahran rejiminin meşruiyetini yitirdiğini ve çatırdadığını vurguladı. Pehlevi, bir televizyon programında ise “İran halkının kendisini tiran rejiminden kurtarma vakti geldi” ifadelerini kullandı.
Rıza Pehlevi, geçmişte de defalarca İran halkına ayaklanma çağrısında bulunmuştu ve demokratik geçiş sürecine hazır olduklarını açıkladı.
İSRAİL İLE YAKIN TEMASLAR
Rıza Pehlevi, babası gibi İsrail ile yakın ilişkilerini sürdürüyor. Başbakan Binyamin Netanyahu ile sıkı dost olan Pehlevi, 2023 yılında İsrail’i ziyaret etti ve Doğu Kudüs’te Ağlama Duvarı’nda dua ettiği görüntülerle dikkat çekti.
Öte yandan, kızı İman Pehlevi, Yahudi asıllı Bradley Sherman ile evlendi. Paris’te düzenlenen düğünde Yahudi geleneklerine uygun törenler dikkat çekti.
RIZA PEHLEVİ KİMDİR?
1960 doğumlu Rıza Pehlevi, 1979 İran İslam Devrimi sırasında ABD’de askeri pilotluk eğitimi alıyordu. Babası tarafından veliaht prens ilan edilen Pehlevi, devrim sonrası ülkeyi terk etti. 1980 yılında babasının ölümünün ardından sürgündeki Pehlevi Hanedanı’nın lideri oldu.
İran’da demokratik değişim için çalışan Pehlevi, 2014’te Farsça yayın yapan bir televizyon ve radyo platformu kurmuş, ülkedeki gelişmeleri uluslararası kamuoyuna aktarmayı amaçlamıştı.
BÖLGESEL GERİLİM VE NETANYAHU’NUN MESAJI
İran’daki protestolar ve rejim krizi uluslararası arenada da yankı buldu. İsrail Başbakanı Netanyahu, Rusya üzerinden Tahran’a mesaj göndererek İsrail’in savaşı tırmandırmak istemediğini iletti. Ancak Netanyahu, İran’ın balistik füze ve nükleer programlarına izin verilmeyeceğini vurguladı ve “Eğer saldırıya uğrarsak sonuçları ağır olur” dedi.
Netanyahu ayrıca İran’daki protestolarla ilgili olarak, “İran halkının kaderini kendi ellerine alacağı belirleyici bir anda bulunuyor olabiliriz” ifadelerini kullandı.
